Tsunamia(Antxon+Ojeda)

=__Tsunamiak__= (Antxon O.)

Zer dira tsunamiak?
Tsunami hitza japoniarratik dator: tsu portua eta nami olatu esan nahi du. Beraz japoniarrari kasu egiten badiogu olatu simple bat izan beharko zen, baino hori baino askoz gehiago da, tsunami bat kostara doan olatu edo olatu multxo erraldoia da fenomeno hau, lurrikara, luizi, sumendi erupzio, zein meteoritoen talka batek sortua izan daiteke. Tsunami gehienak Ozeano Bareko kostetan izaten dira edo deitutako //"Suzko lerroa//" aktibitate tektonikoarengatik eta tsunami gehienak lurrikarak sortutakoak direla kontuan hartuta. Baita ere kontuan hartu behar da batzuetan ez dela tsunamiaren altuera suntsitzaile egiten duena baizik eta daraman ur kopurua, adibidez Ozeano Barean askotan izaten dira baina izan dira bi metroko tsunamiak ur nahikoa baldin badaukate oso suntsitzaile izan direnak, hori gertatu zen Indonesiako Banda Acech estatuan ura ehunka metro sartu zelarik 2005-eko abenduan.

Tunamien sorrera
Edozein fenomeno eragin baldin badezake ere, ur nahiko baldin eta badarama, adibidez luiziak, sumendi erupzioak, meteorito talkak... gehiengoa lurrikararengatik izaten dira %90 izanik (tsunami tektonikoak deitutakoak). Baina baita ere jakin egin behar da normalean tsnami bat sortzeko txikiegia izango zen itsaspeko lurrikara luizi bat sortu dezakela eta honek tsunamia. Tsunami tektonikoak edo tsunamiak sortzen duten lurrikarak horrela sortzen dira: lehenengo plaka tektonikoek talka egiten dute itsapean, eta haek bortizki igotzen edo jeisten dute, eta ondoren ura leku gehiago behar duenez kostetarantz hedatzen da. Azkenik tsunamia sortzen da, hasieran oso txikia da baina kostarantz doan ehinean tsunamia handitzen joaten da gutxigorabehera hamabost metroko altuera izan arte. Itsaspeko luiziak batek pentsa baino kalte askoz handiagoa egin dezake, tsunami bat sortzeraino. Sumendi erupzio, meteoritoak eta holakoak berriz lurrikaren eta luizien tsunamiak baino energi konzentrazio askoz handiagoa dute, baina lasterrago mugitzen dira eta horregatik bertako kostetara iristen dira bakarrik.

Izandako tsunamiak
Tsunamiak mundu osoan sortu daitezke, lakuetan ere, baina lehen esan dugun bezala gehienak //"Suzko lerroan"// izaten dira aktibitate tektonikoarengatik, kontuan izanik tsunamien %90 tsunami tektoniko edo itsaspeko lurrikararengatik izaten direla. Baina heri jada badakizue, beraz bukatzeko mundu osoko tsunami nagusien zerrenda txiki bat dago : 1650 eta 1650 k.a. artean (ikertzaileek oraindik eztabaidan daude), Santorini edo Thera sumendi-uhartean, Grezian, eztanda egin zuen uhartearen bi herenak urperatuz eta 100 eta 150 metro arteko megatsunamia sortuz. Gero Kreta uharteren kostaldea, 70 metrora, suntzitu zuen. Ikertzailen arabara Atlantida, Platonen mitoa, hortan basatu zezakela. 1755. urtean, Lisboako lurrikara uretan replika bat sortu ondoren tsunami bat sortu zen eta lisboatarrak lurrikara sortu zuen sutetatik ihes egiten zutenean tsunamia arrapatu zituen. Krakatoak sumendi-uhartea eztanda egin zuenean 40 metroko tsunamia sortu zuen; katastrofean 36.000 pertsona hil egin ziren. Hau da 2004-ko abenduaren 26-an gertatutako tsunami famatua, 9,2 Richter eskalan eta 320.000 hildako izan zituena.
 * **1650-1600 k.a., Santorini edo Thera (Grezia)**
 * **1755, Lisboa (Portugal)**
 * **1883, Krakatoak (Indonesia)**
 * **2004, Ozeano Indioko Tsunamia**