Tsunamia+(Ana+Elkarte)

TZUNAMIA:MARTIN HERZE

F da,itsasoko ur kopuru handia bertikalki eta laster desplazatzen denean sortua.Fenomeno natural hau lurgaineko izan daiteke.Itsaspeko eztanda atomikoek ere sortu omen ditzakete.Horregatik,nahiz eta olatu erraldoi itxura izan,ez dira egiazko olatuak, hauek haizeak eragindakoak baitira.Fenomeno hau sarritan pairatzen duen eskualdea Ozeanoa bareko kosta dira,bertan kokaturik baitagosusko lerroa edo aktibitate sismiko handien duen bi plaka tektonikoen talka lerroa,batez ere Asiako ekialdea.Garrantzitzua da jakitea ez dela nagusiki tsunamia garraiera zuntsitzaile egiten duena,baizik eta ur mailaren egoeraraen iraupena eta honek esplazatutako ur kopurua:Hainbat metro garaierako olatuak,agian 10 m ingurukoak ,sarri agertzen dira badira ere Ozeano Bareko kostetan SORTZEN DA: Edozein fenomenoek eragin dezakete tsunamia,ur kopuru handi bat laster desplazatzen badu: Lurgaineko zein itsaspeko lurrikarak,luiziak,sumendi erupzioak zein meteorito handien talka.Hla ere,lurrikarek sortzen dituzte tsunami kopuruaren %

//Definizioa:// Lurra planetako fenomeno batek uraren masa indar handiarekin bultzatzen duenean olatu bat edo olatu multzo bat osatzen da, bertikalki bultzatua. //__EZAUGARRIAK:__ Olatuak:// Lurpeko urek sortzen duten mugimendu bortitza urari "latigo" efektua ematen dio eta orduan olatuak sortzen dira. Olatu batek 700 km/h abiadura lor dezake. Ozeanoaren hondotasuna txikitzen denean bakarrik galtzen du abiadura olatua, hau da, kostaldean eta ondartzean. Olatuen altuera normalean 6 edo 7 metrokoa da bainan 30 metroak gainditu ahal ditu. //Non sortu zen kaltegarriena?:// Goegrafiaren kokapenaren gatik Japon da lurralderik zigortuena Tsunamiengandik. Ezagutzen den Tsunamirik handiena Krakatoa sumediaren ondorioz sortu zen, Java eta Sumatra irlen tartean, 1883. urteko maiatzean. Tsunamiak 42 metroetara ahilegatu zen eta 35.000 pertsona baino gehiagoren bizitzarekin bukatu zuen. Sumendiaren barruko magma argia eta magma ilunaren elkarketa explosioa sortu zuen. Baina olatuak ez zuten egun bakar horretan eragina izan gugandik, "kolada piroklastika" erraldoi batzuk itsaspetik Sumatra eta Java irleko kostalderaino ahilegatu ziren ura irakiten zegoela eta dena erretzen. Explosio hau estratosferara aerosol kantitate handia eman zion, honen ondorioz tenperatura global jeisketa bat izan zen. Gainera izan zen erupzio kate bat sumendia berriz sortu zuena, honi ANAK KRAKATOA deitzen diote Krakatoaren semea. //__ZERGATIK SORTZEN DIRA?:__ Zerk sortzen du?:// Lurrikarak- Sortzen diren Tsunamien %90 lurriken ondorioz sortzen dira, hauei tsunami tektonikoak deitzen zaie. Lurrikara batek Tsunami bat sortzeko itsapea oso bortitz izan behar da mugitua bertikali, horrela ozeanoa bere oreka galtzen du. Uraren masa erraldoi hau oreka berriz berreskuratu saiatzen denean olatuak sortzen dira. Tsunamiaren neurria oreka galtzerakoan bertikalki demorfatutako itsaspeko magnitudearen arabera izaten da. Lurrikara guztiak ez dute tsunamia sortzen baizik eta magnitude nahiko altua dutenak eta itsaspean gertatzen direnak, hauek ere itsaspeko oreka deformatzen gai al izan behar dira. Ablantxak eta itsaspeko explosioak- Abalantxak, sumendi erupzioak eta itsaspeko explosioak ere tsunamiak sor dezakete, hauek oso azkar disparatzen dira eta ez dute bere margen kontinentaletan eragina izaten. Meteoritoak- Ez dago pruebarik meteorito batek tsunami bat sortu ahal duen ala ez baina ozeanoan sarturakoan sortuko zuen huin expansiba edo profunditate asko duen itsaspeko toki batean eroritakoan sortuko zuen inpaktua ezugarri nahiko baliagarriak dira meteorito batek tsunami bat sortu ahal duela pentsatzeko, eta meteoritoa handia izanik posibilitate gehiago ditu fenomeno hau sortzeko. //__BESTE TSUNAMI MOTAK:__// Badaude beste tsunami motak ez direnak oso ugari gertatzen, sumendien erupzioak, lurraren deslizamientuak, meteoritoak edo urabarneko explosioak sortzen dutenak. Fenomeno hauek eragin dezakete olatu erraldoiak, tsunami normal batek eragin dezaketenak baino handiagoak. Tsunami hauei Megatsunami deitzen zaie, izen hori ez da oso zientifikoa eta esan nahi du direla tsunamiak plaka tektonikoek ez sortutakoak. Kausa hauen barruan normalena izaten da lurraren deslizamientua sumendien erupzio explosiboak sortutakoa, irlak eta mendiak ondoratu ahal dezaketela segunduetan. Megatsunamiak energia kopuru oso handia dute. //__ZER EGIN GURI KALTE EZ EGITEKO?:__// 1965. urtean UNESKOK hitzarmen bat sinatu zuen Estatu Batuekin Honolulu irlan tsunamien alertaz ohartarazteko gunearen berrikuntzarako. Hitzarmen bera ere egin zuten 28 lurralde kordinazio talde internazionalarekin: Kanada, Txile, Txina, Kolonbia, Kook irlak, Ekuador, Fiji, Frantzia, Guatemala, Indonesia, Japon, Koreako errepublika, Mexiko, Zelanda berria, Peru, Filipinak, Singapur, Tailandia, Hong kong, Estatu batuak, Errusia eta Samoa okzidentala gei sei lurralde inkorporatu berriak.**
 * i zatitan bereizten da TSU: portua eta NAMI: olatua.