Tsunamia(+Iñigo+Ezkurdia)

ZER DA? Tsunamia olatu edo olatu talde bat da,olatu erraldoi itxura izan arren ez dira egiazko olatuak,hauek haizeak eragindakoak baitira. NOLA SORTZEN DA? Fenomeno natural hau lurgaineko zein itsaspeko lurrikarak,luizi,sumendi erupzio zein meteorito handien talka batek sortua izan daiteke. Lurrikarak sortzen dituzte tsunami kopuruaren%90a (tsunami tektonikoa deritzaie). ZERGATIK? Itsaspeko plaka ozeanikoa gogorki igotzen edo jeisten bada, plaka tektonikoa talka dela eta gainean daraman urmasa guztia desplazatzen du. Grabitatearen eraginez ur masa handi honek oreka bilakatzen du eta alboetara mugitzen du puirzuan botatako harri koxkor bat bezala.Lurrikara eragile hauek batez ere sortzen dira plaka ozeaniko bat plaka kontinental baten azpian irristatzen denean subdukzio izeneko prozesuan. SORRERA: Edozein fenomenok eragin dezake tsunamia, ur kopuru handi bat laster desplazatzen badu:lurgaineko zein itsaspekolurrikarak,luiziak,sumendi erupzioa zein meteorito handien talka.tsunami bat sortzeko txikiegia den lurrikara batek itsaspeko luizi handi bat sortu dezake,eta honek tsunamia.Ur desplazamendua hurbildik urbilera lekualdatzen da eta uhin luzera handiko (askotan ehunka kilometro luze)eta periodo handiko (hamarka minutu )mugimendua sortzen.Itsaspeko luizia pentsa baino handiago desplazatu dezakete,tsunamia sortzeraino.Sumendi erupzioek eta meteorito talkek sortutakoak bezala energia kontzentrazio erraldoia izateairitsi daitezke, baina lurrikarek sortutakoak baino lasterrago sakabantzen dira,urrutiko kostetarairitsi gabe.hala ere,iturburutik gertu talka-uhin erraldoiak(solitoiak)altxa daitezke.Garrantzitzua da jakitea ez dela nagusiki tsunamiaren garaiera suntzitzaile egiten duena, baizik eta ur mailaren igoerareniraupena eta honek desplazatutako ur kopurua. TSUNAMIAK NON AGERTZEN DIRA? Fenomeno hau sarrien pairatzen duen eskualdea Ozeano Barekokostak dira, bertan kokaturik baitdago"susko lerroa"edo aktibitate sismiko handien duen bi plaka tektonikoentalka lerroa,batez ere Asiako ekialdeanbaina leku guztietan agertu daiteke. IZANDAKO TSUNAMI BATZUK: 1650 k.a-Santorini edo Thera(Grezia):1650eta 1600k.a. tartean, Greziako Santorini uharteak sumendi-uhartea eztanda egin zuen. Olatua100-150metroko tsunamia sortu zuen. Gertaera hau esaten da izan zela atlantis lurperatu zuena behin betikoz. 1775-Lisboa(Portugal):milaka lisboatar hil zire,1775eko Lisboakolurrikara sortutako tsunamia. Lurrikarak sortuatako txikizio eta anabasak milaka portugaldar bultzatu zituen Lisboako kostara, sutik ihesi nahaian eta bertara abiatzen zen tsunamia milaka lisboatar arrapatu zituen. 1883-Krakatoa(Indonesia):Kratako sumendia guztiz lehertu zen, barneko magma poltsak presio izugarri handiak jasan hondoren. 40 metroko olatu erraldoia sortu zuen eta 36.000mila hildako. 2005-Ozeano Indiko tsunamia:2005eko abenduaren 26an Indonesiako kostan 320.000 hildako izan ziren