sumendiak

SUMENDIAK
SARRERA ZER DIRA? NOLA SORTZEN DIRA? NOLAKOAK IZAN DAITEZKE? ZER ERAGITEN DUTE? ZE ONDORIOAK DAKARTZATE?

Sumendi bat Lurraren gainazalean edo lurrazalean dagoen irekidura bat da. Sumendi hitzak, esanahi berdintsua dauka hizkuntza gehienetan, baina euskeran, sua ateratzen duen mendia da. Hauek munduan zehar nola kokatuta dauden ikusita, lehen ondorio bat ateratzen da: dauden lekuan ez daudela kasualitatez. Izan ere, plaka tektonikoen arteko igurzketaren eraginez sortzen dira sumendi gehienak, eta plaka horietan, bata bestearen azpian kokatzen denean, haitzen fusioa gertatzen baita azalaren barruan. Magma horrek lurrazalera igotzeko joera du lurrazalaren zirrikituen bitartez, eta horrelaxe sortzen du sumendiak bere burua, bere produktuak (laba, lehergaiak, errautsak eta sumendiko hautsak) pilatuta. Sumendi gehienak, prozesu honen ondorioz eratzen dira. Horregatik, plakak bereizten diren lekuetan aurkitzen dira, plaken mugen konzentrazio garrantzitsuena Ozeano Barean gertatzen da; eta multzo horri, Suzko-gerrikoa deritzogu. Bat aukeratzekotan, Geiser Horu deituriko sumendia hauen adibiderik onena da. Hala ere, sumendi batzuk mantuko lumen ondorioz ere sortu daitezke. Hauek plaken mugetatik urrun gertatzen dira, adibidez Hawaii-n.

Formari begiratuz, ordea, hiru motakoak izan daitezke: errauts-kono formakoak, ezkutu- formakoak eta estratu-formakoak. __**Errauts-konoak**__, erupzioetako errautsa pilatzean sortzen dira. Beraz, konoen hormek ezin dute aldapa handirik izan, eta oinarri borobila izaten dute. Aipagarriena, bere itxuragatik, Xitle sumendia izan daiteke. __**Ezkutu-formakoak**__, aldiz, diametroz altueraz baino gehiago direnei esaten zaie. Eta laba korronte bigunen ondorioz osatzen direnez, aldapa eta altuera txikikoak izaten dira. Gainera, Hawaii-ko sumendi gehienak horrelakoak izaten dira. __**Estratu-formakoak**__, berriz, zatika daitekeen materialez eta laba bigunez osatutakoak dira. Popocatepelt sumendia, horietako bat da.

Bestalde, sumendiek erupzioak eragiten dituzte. Erupzioa ikuskizun paregabe eta zoragarria den arren, mehatxu latza ere da, laba-isurketa, errauts eta gas toxikoen eraginez. Lur-azpian dauden harriak tenperatura dela eta urtu egiten dira eta ondorioz, magma (ura, gasak eta harri urtuak) eratzen da. Horrez gain, lurpeko gasek magma kanpora bultzatzen saiatzen dira. Eta presioa ezin jasanez, magma kanpora atera eta laba bezela ezagutzen da. Bestalde, erupzioek ondorio larriak dakartzate: __Errauts ekaitza__ (sumendiaren erupzioan laba pusketak edo gas-zutabeak botatzen dira airera, fenomeno hau eraginez). __Su isurketak__ (haitz beroak, tamaina desberdinetakoak eta gasetan bilduak, fluido gisa mugitzen dira eta). __L____okatz-erauntsiak__ (haitz zati, errauts, sedimentu eta ur kopuru handiek osatzen dituztenak). __Laba-ibaiak__ (sumendiak botatzen duen haitz urtuaren isurketak eragiten ditu ibaiok). __Gasak eta euri azidoak__( poluzio mota batzuk sortutako euria). __Ekaitz-elektrikoa__ (sumendiak botatzen dituen gas eta lurrunek erraztu egiten baidute hodeietan sortutako elektrizitatea airean zehar garraiatzea eta horrek tximista eta oinaztargi handiak sortzen ditu). __Klima aldaketak__ (1991ko ekainean Pinatubo (Filipinak) mendiaren erupzioa gertatu ondoren, hurrengo bi urteetan atmosferara CO2 isuri txikiagoa gertatzen zela ikusi zuten bolkanologoek.. Fenomeno hau ikertuz, ohartu ziren sumendiak botatako errauts eta partikulek 1992 eta 1993 urteetan zehar planetaren inguruan lanbro antzeko bat sortu zutela eta lurrazalera iristen den eguzki-argia gutxitu egin zela, zeharkakoago eta lausotuagoa baitzen). Baina onurak ere dakartzate, __lurra emankortzen__ baidute. Errautsek eta material piroklastikoek oso emankor bihur dezakete eta lurra. Eta kalte ezagun hauei, gainera, osasunarengan duten eragin negatiboa gehitu behar zaie, batez ere 3 urtetik beherako haurren kasuan. Gainera, haurdun dauden pertsonengan ere oso arriskutsuak izan daitezke. Umea arazoekin jaio daitekelako eta betiko ondorioak utzi ahal dituztelako haurrarengan.

Hawai-ko sumendi baten erupzioa Sumendi baten su-isurketak

=Leire Erbiti DBH 1.B=