Tsunamia

Zer da?
Tsunamiak oso luzeak diren uhin ozeanikoaren bidez osatuta daude,perturbazioen bidez sor daitezke.100km baino gehiagokoak dira eta altuera zm batzuetakoa da.Haiek ezin dira ikusi airetik ozeano irekian,tsunamiak 800km/hko abiadurara iritsi daitezke.

Sorrera:
Edozein fenomenoa eragin dezake tsunamia, ur kopuru bat laister desplazatzen badu:lurgaineko itsaspeko lurrikarak, sumendi erupzioak eta meteorito handien talka. Hala ere, lurrikarak sortzen dute tsunamiaren %90a, tsunami bat sortzeko txikiegia den lurrikara batek itsaspeko luizi handi bat sortu dezake, eta honek tsunamia. Itsaspeko plaka ozeanikoa bortizki igotzen edo jeisten bada, plaka tektonikoen talka dela eta, gaineanduen ur masa desplazatzen du. Grabitatearen eraginez, ur masa handi honek oreka bilatzen du eta alboetara ,hedatzen da. Lurrikara eragile hauek batez ere sortzen dira plaka ozeanikoa bat plaka kontinental baten azpian irristatzen denean,subdukuzio izeneko prozesuan.Ur desplazamendua hurbildik hurbilera lekua altdatzen da eta uhin luzera handiko mugimendua sortzen.Itsaspeko luiziak pentsa baino ur gehiago desplazatu dezakete.Tsunamia sortzeraino Sumendi erupzioek eta meteorito talkek sortutakoak bezala energia kontzentrazio-erraldoia izan dezakete,baina lurrikarek sortutakoak baino lasterrago sakabanatzen dira.Izandako tsunamiak hauek izan dira:1650.urtean Santorinin (grezian),1755.urtean Lisboa (Portugal),1883.urtean Krakato(Indonesian) eta 2004.urtean Ozeano Indioko tsunamia.

Zer egin tsunami baten aurka?
-Kostaldean bizi bazara eta sismo gogor bat entzuten baduzu,seguruena da ondorengo 20 minututan tsunami bat agertzea -Tsunami bat etortzen bada, bilatu toki bat 30m altuera duena. -Itsasoa gordetzen ikusten baduzu leku altu batera joan.Tsunamiak aurkezten dira itsasoa gordetzen denean ,eta honek itsasoaren hondoa lehorra uzten du.Minutu batzuetan tsunamia etorriko da eta ezin izango duzu joan. -Txalupa batean bazaude eta tsunami bat etortzen dela entzun baduzu, oso azkar zure txaluparekin itsaso barnera sartu.Hor lasai egongo zara. -Tsunami bat ibai batetik etor daiteke,beraz, ibai baten ondoan ez egon. -Bizitzen zaren etxean altura handia ez badago beste etxe altu batera joan. -Tsunami batek 10 onda izan dezake12 ordutan,beraz, azkar joan eta eskuetan beroki bat eraman umeentzako.


 * Tsunamiaren hondamendiak:

Ondorio latzenak jasan dituzten herrialdeak:India,Malasya,Maldivak,Sri Lanka,Thailandia eta Somalia izan dira.Richter eskalan 8,9gradu hartu dituen bat Somalian gertatutako bat izan zen.Hau 1964tik gaur arte gertatu diren larrienetako bat izan da eta 1900etik gertatu direnen artean laugarrena.175000 lagun baino gehiago hil dira eta 2miloi lagunek baino gehiagok ura eta jakiak behar dituzte.Hildakoen dramaz gain izurriteak sortzeko arriskuak oso altua da.Uretan murgildurik diren gorpuen usteltzea oso arriskutsua da, bizirik irten direnen osasunerako.Naturak egindako fenomeno hoiek ezin dira sahiestu.Egoera horretan jendea olatu erraldoien sutsiketatik ihes egin zezan urari aurre hartzeko detektagailua eta alerta sistema falta ziren.Azken hamarkadetan Ekuador eta Alaska arteko itsasoan gertatzen diren mugimenduak neurtzeko sei sentsoreren instalazioarekin sistema asko hobetu da eta hurrengo hilabetean, Txileko kostalde aurrean beste bat jartzea pentsatzen ari dira,lurrikarak eta tsunamiak sortzeko zonalde arriskutsua baita. Tsunami bortitza sortzeko arriskua egoteko baldintzak betetzen badira.Richter eskalako 7 gradutik gora gehienetan.Itsasikara arriskuaren alerta deia egiten da eta horrekin batera, olatuak kostaldera zer nolako abiadurarekin iritsiko den adierazten da.**