Landare+Haragijaleak

=**__Landare haragijaleak__**=


 * 'Landare haragijaleak' entzutean gure **** ¡ **** rudimena martxan jarri eta izaki beldurgarriak irudikatzeko joera dugun arren, errealitatea guztiz bestelakoa da. Gehienek landare arrunten itxura dute, eta arreta handiz begiratu behar da benetan haragijaleak ote diren ikusteko. Landare haragijaleak izaki bizidunak erakarri, harrapatu eta digeritzen dituzten espezie begetalak dir **** á **** definizioz. Baina, **** zerk egiten du landare bat haragijale? **

Tranpa ikusgarri eta hilgarriak XIX. mendearen hasiera arte ez zen haragijaleen deskribapen sakonik egin. Gaur egun, 600 bat landare-espezie aurkitu dir á, 6 familia eta 14 generotan banatuta. Habitat estresagarria Landare haragijale gehienak elikagai urriko hezeguneetan bizi dir á, zohikaztegietan, zingiratan eta antzekoetan. Leku horietan, elikagaien kontzentrazioa oso baxua da, dauzkaten baldintza bereziak direía eta. Ur geldiak direnez, oxigeno-kontzentrazioa oso txikia da eta hildako materia organikoa usteldu gabe pilatzen da. Ez bada usteltzen, elikagai gutxi berritzen da. Gainera, ura asko azidotzen da eta usteltzen lagundu beharko luketen mikroorganismoek ezin dute bere funtzioa bete. Horren guztiaren ondorioz, landareentzako elikagai erabilgarria asko murrizten da eta moldaera bereziak behar dirá lurzorutik hartu ezin daitezkeen elikagaiak lortzeko. Landare haragijaleak ingurune zail eta estresagarri horietara moldatu dirá, eta fotosintesia egiteaz gain, nitrógeno- eta fosfato-iturri aberats batera jo dute euren dieta aberasteko: intsektuetara. Intsektuak harrapatzeko sistema ezberdin ugari dituzte landareek. Baina, orokorrean, tranpa-motaren arabera hiru taldetan sailkatu ahal ditugu landareak: tranpa aktibodunak, erdiaktibodunak eta pasibodunak. Tranpa aktiboak dira ezagunenak, landarea mugitzen ikus daitekeelako. Horiek, ordea, bi motatakoak izan daitezke: baraila antzeko tranpak eta xurgatze-tranpak. Baraila antzeko tranpak dituzten generoak bi dira, //Dionaea// eta //Aldrovanda.// Guztiontzako ezagunena // Dionaea // generoarena da. Bere tranpak maskor ireki baten itxura du eta bere ertz guztia hagin antzeko 15-20 luzapenez dago inguratuta. Intsektua, landareak jariatzen duen nektargozoakerakarrita, barrura sartzen bada, "kuskua" barruan dauden ile batzuk kitzikatuko ditu. lie horiek "kuskua" ixteko seinalea eman eta 1/30 segundotan itxiko da tranpa. Baina, intsektua barruan mugitzeko gai ¡zango da oraindik. Mugitzen jarraituz gero, bigarren íle-mota kitzikatuko du eta "kuskua" guztiz itxiko da. Orduan, intsektua hil eta landareak digestio-entzimak jariatuko ditu, nagusia. apurka-apurka elikagaiak xurgatzen hasteko. Halabeharrez, barrura intsektua ez den beste zerbait jausten bada, adibidez, euri-tanta bat edo hosto-zati bat, bigarren ile-mota kitzikatu gabe geratuko da eta tranpa berriro irekiko da. B i ile-mota izatea ezinbestekoa da, tranpa itxi eta zabaltzea gastu izugarria baita landarearentzako eta tranpa bakoitza gehienez 5 aldiz itxi eta zabaltzen baita. //Dionaea// generoaren

barruan espezie bakarra dago, Estatu Batuetako Ipar-Karolina estatúan bakarrik hazten dena eta babestutako espeziea da. // Aldrovanda // generoa, aldiz, urtarra da eta Europa eta Asia osoan banatzen da. Harrapaketa-sistema bera erabiltzen du, baina tranpa txikiago eta ugariagoak ditu. Tranpek 1/500 eta 1/1000 segundo bitartean behar dute ixteko. Xurgatze-tranpak, berriz, genero bakar baten agertzen dira, //Utricular// // í //// a // deritzon generoan hain zuzen. 221 espezie sartzen dirá talde horretan, eta mundu osoan daude sakabanatuta. Landare urtarrak dir a denak. Horien harrapaketa-sistema ere oso ikusgarria den arren, tranpa oso txikiak dirá eta behatzeko zailak. Tranpak poltsa biribil baten itxura dauka, eta irekidura bat du - operkulua- bere estalkiarekin batera. Poltsa hustuta dagoenean, airerik ez duen globo baten itxura hartzen du. Ur-arkakusoren bat irekidura ingurura hurbilduz gero, iletxo ba izuk kitzikatuko ditu. He horiek operkulua irekitzeko seinalea emango diote tranpari eta irekitzearekin batera ura eta parean suertatzen dena xurgatuko du. Mekanismo hori oso azkarra da, 1/500 segundotan betetzen baita poltsa. Gero, ordu-erdi baten buruan, xurgatutako ur dena kanporatuko du eta harrapakina digeritzen hasiko da. Mosto itsaskorrak Tranpa erdiaktiboak aldiz, izenak dioen bezala, ez dirá aurretik azaldutakoak bezain azkareta ikusgarriak. Landare horien tranpak líkido itsaskorrez bustitako tentakuludun hostoak dirá. Intsektuak hosto horietan pausatuz gero, erdi itsatsita geratzen dirá eta askatzeko ahaleginak egin arren ezingo dirá askatu. Landareak ¡ntsektua ondo itsatsi eta ihesik egin ez dezan, tentakuludun hostoa animaliaren aldera okertuko du, eta kasu batzuetan guztiz bildu. Tranpa hori erabiltzen duten generoak // Drosera // eta //Pinguicula// dir á.

// Drosera // generoko espezie batzuen tranpak oso sentikorrak dira: 0,000822 miligramotako ile batek ukituz gero, tranpa aktibatu egiten dela frogatu da. Hasieran aipatu bezala, deskribatu zen lehen landare haragijalea da // Pinguicula // generoaren kasuan, aldiz, ten Akuluak ez dira hain ikusgarriak eta urrunetik hosto arruntak dirudite. Zientzialariak harrituta dituen ezaugarria daukate gainera: inolako nektar, usain edo kolore berezirik izan gabe, intsektua hosto itsaskorretara hurbildu eta ia ziurtasun osoz harrapatuko du animalia. Aipatutako bi genero horien antzeko sistema erabiltzen dute //Byblis// eta //Drosophillum// generoek ere. lie itsaskorrez inguratutako hostoak dituzten arren, mugiezinak dira, ez dira i ntsektuaren inguruan bilduko. Beraz, tranpa pasibotzat hartzen da sistema hori. Intsektua bertan hil eta deskonposatzean hasiko da landarea elikagaiak xurgatzen. Bi generoetan espezie baña dago, eta Drosopy//um-aren kasua nahiko berezia da, klima lehorrera moldatu den haragijale bakarra baita. Espeziearen izena// Drosophyflum lusitanicum //da eta Espainiako hego-mendebaldeko eta Portugaleko espezie endemikoa da.// Usain eta kolore erakargarriak  Azkenik, ingelesez 'pitcher plant' deritzenak daude, pitxar-itxurako tranpak dituzten landareak. Bost genero sartzen dir á // talde honetan: //Daríingtonia, Heliamphora, Sarracenia, Nepenthes eta Cephalotus. //Lehen hirurek estalki gabeko pitxarrak dituzte. Kolore bizikoak dirá eta usain gozoko nektarra jariatzen dute intsektuak erakartzeko. Intsektua pitxarraren ahoan pausatzen bada, nektar labainkorrak barrurantz jausaraziko du animalia. Igotzen saiatuz gero, beherantz zuzenduta dituzten ileek galarazi egingo dio ihesa. Azkenean pitxarraren barrenean dagoen 'zopara' jausiko da eta bertan ito. 'Zopa' hor <span style="color: rgb(75, 75, 75); letter-spacing: -0.05pt;">í euri-urak eta <span style="color: rgb(75, 75, 75);">digestio entzimek osatzen dute eta intsektua digeritutakoan, landareak 'zopa' elikagarria xurgatuko du. <span style="color: rgb(75, 75, 75); letter-spacing: -0.05pt;">Beste bi generoen pitxarrak, aldiz, estalkidunak dira. Intsektua barrura sartuko da nektarrak erakarrita eta <span style="color: rgb(75, 75, 75);">barneratzean estalkia ukituko du ezinbestean. Hórrela, landareak estalkia ixteko seinalea jasoko du. // Nepenthes <span style="color: rgb(75, 75, 75);">// generoko espezie batzuk 20 cm-ko pitxarrak izan ditzakete, eta diotenez, eskorpioiak, txoriak eta narrasti txikiak ere aurkitu izan dir//á pitxar horien barruan. <span style="color: rgb(75, 75, 75); letter-spacing: -0.05pt;">Digestioa landare guztietan antzera egiten da. Harrapakina tranpa barruan dagoen momentutik, digestio- <span style="color: rgb(75, 75, 75);">entzimak lanean hasten dira, la kasu gehienetan, landareak berak jariatzen ditu entzimak tranpara, eta hor gertatzen den erreakziotik sortutakoa xurgatzen du. Beste kasu batzuetan, landarearekin sinbiosian bizi diren mikroorganismoak daudela aurkitu da. Mikroorganismoek digestio-prozesuan laguntzen diote landareari eta landareak mikroorganismo horiei bizileku babestua eskaintzen die. Harrigarria badirudi ere, pitxar-tranpa batzuetan, 'zopan' bertan bizi diren ¡ntsektu-larbak ere topatu izan dira, Wyeomyia smithii eta Metriocnemus knabi// eltxoen larbak hain zuzen ere. Landarearen digestio-entzimetatik nola babesten diren ez dakite oraindik. Aipatutako landare-genero horiez guztiez gain, haragijaleen zenbait ezaugarri dituzten beste talde batzuk ere badaude. Esaterako Bromeliazeoen familia. Landare apaingarri moduan erabiltzen diren bromeliak aski ezagunak dira gure artean. Talde bereko espezie tropikal batzuek hosto-tarteetan ura pilatzeko joera dute, eta askotan intsektuak bertan harrapatuta geratzen dira. Haragijaleak direía esan izan den arren, oraindik argitzeke dago intsektu horiek digeritzeko ahalmena duten edo ez. Gauza bera gertatzen da orkidea-espezie batzuekin ere. Loreek izaten dituzten egitura berezien ondorioz edo erruz, intsektu bat baino gehiago geratzen da bertan harrapatuta. Baina digestiorik gertatzen ez denez, ez dirá haragijaletzat hartzen. <span style="font-size: 12pt; color: rgb(134, 131, 166); letter-spacing: -0.15pt;">

Habitataren desagertzea Zohikaztegiak eta antzeko habitatak mundu osoan murrizten ari dira gizakiaren presioa dela eta. Gehienbat nekazaritza izan da eremu horiek gaitzearen errudun, landa-lur berriak lortzeko putzuak sikatu eta landareak erre baitira leku askotan. Estatu Batuetan, esaterako, hezegune guztien % 95 hondatu da. Horregatik, lehenago ugariak ziren haragijale-espezieak gero eta arraroago bilakatzen ari dirá mundu osoan. Horretaz gain, urte batzuetatik hona, haragijaleak etxean hazteko moda asko zabaldu da. Landare-saltzaile askorentzat negozio biribila dena, naturan arazo izugarria bilakatu da, askok eta askok zohikaztegietara jotzen baitute landare horiek batzeko. Baina landare horiek haztea oso korapilotsua da. Kondizio oso berezietan bizi dirá naturan eta oso sentikorrak dirá aldaketekiko. Hezetasun-maila eta tenperatura konstantea behar dituzte, klororik gabeko ura eta elikagai-kantitate txikia. Edozein modutan, naturan aurkitu ahal daitezkeen landare haragijaleek iraun dezaten, beren habitatak babestu behar dir á lehendabizi. Eta noizbaitzohikaztegiren batetik hurbil pasatuz gero, adi begiratu bertako landarediari, gutxien espero den lekuan landare haragijale bat egon daitekeelako.